Ενεργός Πολιτειότητα στην Πράξη: όταν η ανθεκτικότητα γίνεται υπόθεση της ομάδας

Στις 30 Σεπτεμβρίου 2026 πραγματοποιήθηκε στη ΦΩΤΟΕΣΣΑ το 5ο βιωματικό εργαστήριο του ευρωπαϊκού προγράμματος Guardians of the Coasts, με τίτλο «Ενεργός Πολιτειότητα στην Πράξη – Προκλήσεις & Εργαλεία για Ενεργούς Πολίτες».

Το εργαστήριο επικεντρώθηκε σε ένα ερώτημα που συχνά παραμένει στο περιθώριο της συζήτησης για την ενεργό πολιτειότητα: δεν αρκεί να γνωρίζουμε για ποιο θέμα θέλουμε να δράσουμε. Χρειάζεται επίσης να γνωρίζουμε πώς μπορούμε να δρούμε μαζί χωρίς να εξαντλούμε ούτε τους άλλους ούτε τον εαυτό μας.

Η συνάντηση ξεκίνησε με μια βιωματική χαρτογράφηση των δυσκολιών που συναντούν οι ενεργοί πολίτες. Έλλειψη χρόνου και πόρων, δυσκολία προσέλκυσης ανθρώπων, απόσταση μεταξύ ιδεών και πράξης, γραφειοκρατία, αίσθηση ότι οι αρμόδιοι δεν ακούν, διαφωνίες, προηγούμενες απογοητεύσεις και προσωπική υπερφόρτωση αναδείχθηκαν ως εμπειρίες που δεν αφορούν έναν μόνο άνθρωπο αλλά επανέρχονται σε διαφορετικές συλλογικότητες.

Η διαπίστωση αυτή οδήγησε στο πρώτο παιχνίδι ρόλων, «Μια ομάδα που καίγεται». Οι συμμετέχοντες αναπαρέστησαν καταστάσεις στις οποίες το βάρος πέφτει συνεχώς στους ίδιους, οι στόχοι ξεπερνούν τις πραγματικές δυνατότητες της ομάδας, όλα αντιμετωπίζονται ως επείγοντα, η διαφωνία μετατρέπεται σε σύγκρουση ή το «όχι» βιώνεται ως έλλειψη αφοσίωσης.

Μετά την εμπειρία, το μοντέλο Thomas–Kilmann χρησιμοποιήθηκε ως ένας απλός χάρτης για να αναγνωριστούν διαφορετικοί τρόποι διαχείρισης της σύγκρουσης: κυριαρχία, συνεργασία, συμβιβασμός, αποφυγή και προσαρμογή. Το ζητούμενο δεν ήταν να χαρακτηριστεί μία στάση ως πάντοτε σωστή, αλλά να αναγνωρίζεται ποια στάση χρησιμοποιούμε και αν εξυπηρετεί τη συγκεκριμένη κατάσταση.

Στον δεύτερο γύρο του role play, «Μια ομάδα που αντέχει», το πρόβλημα δεν εξαφανίστηκε. Οι ομάδες απέκτησαν όμως νέους πόρους: σαφή όρια, κατανομή ευθύνης, μικρές επιτυχίες, αναγνώριση, αμοιβαία υποστήριξη, ξεκούραση, χαρά, δικαίωμα στο «όχι», ειλικρινή ανατροφοδότηση, συγγνώμη και αποκατάσταση.

Η διαφορά ήταν ουσιαστική. Η προσοχή μετακινήθηκε από τον «δύσκολο άνθρωπο» στη δυναμική και την κουλτούρα της ομάδας.

Ο αναστοχασμός αποτυπώθηκε σε έναν συλλογικό πίνακα με τρία ερωτήματα: Τι μας εξαντλεί; Τι μας κάνει ανθεκτικούς; Τι κάνουμε διαφορετικά; Μεταξύ των παραγόντων εξάντλησης καταγράφηκαν η ένταση, η ισχυρογνωμοσύνη, η αρνητικότητα, οι μη ρεαλιστικές προσδοκίες και η ενοχή γύρω από τα όρια. Στην ανθεκτικότητα αντιπαρατέθηκαν ο σεβασμός, η παρρησία, η κατανομή ευθύνης σύμφωνα με τις δεξιότητες, η αναγνώριση, η αλληλεγγύη και το δικαίωμα στο «όχι». Στις πρακτικές που μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο λειτουργίας μιας ομάδας συμπεριλήφθηκαν η αξιολόγηση και ανατροφοδότηση, η παύση και ξεκούραση, η δημιουργία ασφαλούς χώρου, η χαρά, το παιχνίδι, ο εορτασμός των επιτυχιών και η μάθηση από την εμπειρία.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στα όρια ως προϋπόθεση σύνδεσης και όχι ως τείχη, στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης μέσα από συνέπεια και σαφήνεια και στην προσωπική ευθύνη: «Δεν περιμένω από τους άλλους να μαντέψουν ή να αλλάξουν για μένα».

Αντίστοιχα, η ανατροφοδότηση προσεγγίστηκε όχι ως κριτική του προσώπου αλλά ως εργαλείο μάθησης: συγκεκριμένη, έγκαιρη, επικεντρωμένη στη συμπεριφορά, με σεβασμό και πρόθεση βελτίωσης.

Η τελευταία ενότητα μετέφερε τη συζήτηση από το μεγάλο όραμα στο μικρό βήμα. Με το φύλλο «Η δική μου επόμενη κίνηση», οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να συνδέσουν ένα θέμα που πραγματικά τους ενδιαφέρει με ένα εμπόδιο, ένα εργαλείο, έναν άνθρωπο με τον οποίο μπορούν να το μοιραστούν και ένα συγκεκριμένο βήμα που μπορούν να κάνουν μέσα στις επόμενες επτά ημέρες.

Η τελική αξιολόγηση έδωσε ένα ιδιαίτερα ενθαρρυντικό αποτέλεσμα: από τις εννέα σύντομες φόρμες που συμπληρώθηκαν, οι οκτώ συμμετέχοντες δήλωσαν ότι αισθάνονται περισσότερο ικανοί να κάνουν ένα επόμενο βήμα προς συλλογική δράση και ένας περίπου το ίδιο ικανός. Κανείς δεν επέλεξε «λιγότερο ικανός».

Το εργαστήριο έκλεισε με μια απλή αλλά ουσιαστική διαπίστωση: Η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο ατομική ικανότητα. Είναι και χαρακτηριστικό της κουλτούρας μιας ομάδας.

Και με μια υπενθύμιση που συνοψίζει το νόημα ολόκληρης της διαδικασίας: Δεν φροντίζουμε μόνο το θέμα για το οποίο αγωνιζόμαστε. Φροντίζουμε και τους ανθρώπους με τους οποίους αγωνιζόμαστε.

Το Guardians of the Coasts υλοποιείται στο πλαίσιο του Erasmus+.

Οι παραλίες μας. Ένα κοινό αγαθό. Μια κοινή ευθύνη. Ένα κοινό μέλλον.

Το έργο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι απόψεις που εκφράζονται ανήκουν αποκλειστικά στους συντάκτες και δεν αντανακλούν κατ’ ανάγκη τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών (ΙΚΥ).